DE RUIMTE IN EEN FOTO

"Ik wil door fotografie een andere realiteit zichtbaar maken, binnen de werkelijkheid die ons omringt"
(Marike Schuurman)

De afgelopen jaren fotografeerde Marike Schuurman grote steigerdoeken, geplaatst voor bouwputten of hangend aan gevels die gerenoveerd werden. Het viel haar op hoe dit fenomeen in haar woonplaats Berlijn een snelle opmars maakte. Overal in de stad die megadoeken, een leeg stuk stad of een bouwput aan het zicht onttrekkend. Op de doeken zijn reusachtige afbeeldingen te zien, soms een reclamebeeld of een foto van het gebouw dat later op die plek moeten verrijzen. Maar ook beelden zonder afzender, waarvan je je afvraagt wiens fantasieën het zijn: een stuk snelweg met een kustlijn, een stadswijk met een horizon.
    Met de recente fotoserie, die de titel Plots kreeg, lijkt de kunstenaar een nieuwe weg te zijn ingeslagen. Met eerder werk had ze zich laten zien als iemand met een speciaal zintuig voor leegte in het stadsbeeld. Iemand die in alledaagse nietsigheid toch een prachtig beeld kan vinden met een onverwachte dramatische spanning. In de recente foto's echter is de leegte afgedekt, aan het zicht onttrokken.
    In de Plots gebeurt er iets anders met de geveldoeken dan wanneer je die zelf tegenkomt tijdens een stadswandeling. Ze zijn een motief geworden waarop de fotograaf inzoomde, het overzicht beperkend. Dat leidde tot foto's die perspectivisch uit evenwicht zijn, de geloofwaardigheid van het beeld is wankel. Kreukels in een blauwe lucht of naden in een boompartij wijzen daarop. Er klopt iets niet aan. Toch zijn het, net als Schuurmans oudere foto's, stevige beelden als het gaat om vorm en het gevoel voor grote lijnen. Wat de Plots verbindt met eerder werk is dat ze over ruimte gaan, over de ruimtelijke werking die met behulp van fotografie teweeg kan worden gebracht. In dit geval spelen fake-ruimtes daarin een rol en dat maakt het anders en ook verwarrend. Het ziet eruit alsof het niet waar kan zijn, hoewel de foto's gewoon op straat zijn genomen en er niets aan geënsceneerd is. Het was de werkelijkheid die de fotograaf aantrof die in dit geval geënsceneerd bleek te zijn.
    "Door deze oversized foto's te fotograferen met een deel van de omringende werkelijkheid lijkt de wereld te bestaan uit losse flarden van beelden: een soort collages, de wereld is gephotoshopt. Hoe ver zou dit doorgevoerd kunnen worden? Kun je een stad maken die louter uit foto's bestaat?"

Eigenlijk gaat het werk van Marike Schuurman altijd over fotografie. Met welke realiteit krijg je te maken op het moment dat je naar een foto kijkt? Dat speelt een rol in de recente stadsbeelden, maar ook in eerder werk dat zij maakte. Voor haar is het niet de gelijkenis met de werkelijkheid die de fotografie zo interessant maakt, maar juist de afwijking binnen de gelijkenis. Fotografie laat als het goed is iets zien dat je zonder de camera niet zo zou hebben waargenomen.
    In de serie Plots zie je een werkelijkheid met lasnaden en verspringingen, waarin van reële diepte nauwelijks nog sprake is. Ook al wordt er perspectief gesuggereerd, tegelijk komt alles in één vlakke dimensie terecht. En zo moet het ook zijn, vindt Schuurman. Dat is wat fotografie vermag. Voor haar is een foto geslaagd als het medium een stempel drukt op het beeld, een eigen realiteit schept, in plaats van zich als neutrale weergave voor te doen.
    In Gent, langer geleden, fotografeerde de kunstenaar een winkelstraatje waar buiten grote spiegels aan de muur hangen. De foto's zijn indrukwekkend in hun monumentale eenvoud. Verstilde beelden die met een minimaal vormgevoel geschoten zijn en met een bijzonder oog voor uitsnede. Dat alles geeft de beelden een krachtige rust. Maar ook hier de vraag: Waar kijk ik eigenlijk naar? Wat doen die spiegels daar? Met behulp van een technische camera zijn ze zo genomen dat de fotograaf zelf buiten beeld blijft.
    Veel van Schuurmans foto's zijn in de stad gemaakt. Maar van stadsdrukte is geen sprake. Alleen in de oudere foto's zijn mensen te zien, maar ook daar kun je niet van bedrijvigheid spreken. Er zijn één of enkele figuren te zien, in een afwachtend moment, in een actie die onderbroken is. De kunstenaar isoleert hen in een ruimtelijk veld, zodat ze gaan opvallen. Het worden plekken waar de stad even stilvalt. Of waar een gegeven met dramatisch potentieel oplicht. En binnen de leegte van de voorstelling zijn er vervolgens details die het beeld spanning geven, die het oog voedsel geven, de suggestie van een verhaal op gang brengen.

In 2003 fotografeerde Marike Schuurman op de Schorfheide, een voormalig militair terrein in de omgeving van Berlijn. Het is een verlaten gebied waar het Russische leger na de val van de Muur vertrokken is. De gebouwen zijn vervallen, prooi voor de natuur en voor vandalen die er hun feestjes vieren. In de foto's heeft de kunstenaar ingezoomd op details. Het was niet zozeer een documentair overzicht dat zij wilde vastleggen maar de visueel ongerijmde situatie die zij aantrof.
    Neem de close-up van een wit gekalkt muurpaneel dat langs de kant van de weg staat. Ooit was het een drager van een politieke boodschap. Nu is de muur wit en staat er opvallend nutteloos bij, als een stenen abri in niemandsland. Elders op het terrein legde de kunstenaar een ingeslagen ruit vast in donkerblauw licht. Een verklarende context is weggesneden. Je ziet alleen de ingeslagen ruit en de suggestie van een zwarte diepte daarachter. De foto had welbeschouwd ook ergens anders gemaakt kunnen zijn.
    Tijdens een verblijf in Finland maakte Schuurman een serie sneeuwfoto's. Ook daarin geen overzicht dat zicht geeft op een samenhang, maar een frontale blik van nabij, waardoor een merkwaardige nadrukkelijkheid ontstaat. Auto's die bijna helemaal schuil gaan onder een pak sneeuw. Vallende sneeuwvlokken tegen een donkere avondlucht. Sneeuw in vele nuances verbeeld en zonder veel context. Het is nauwelijks een onderwerp, zou je denken, en toch is er veel te zien op de foto's. De fotograaf toont hier andermaal haar natuurlijke zintuig voor schoonheid die in een triviaal gegeven zit verborgen. Alsof het in de weg staat, zo heeft ze haar motief benaderd. Dat geldt voor de sneeuwfoto's, maar ook voor de steigerdoeken die ze recentelijk in Berlijn fotografeerde. Het zijn motieven waar je niet omheen kunt.
    De fotograaf werkt in series, waarbij de thematiek door de jaren heen verschillend is, maar waarin de aandacht uiteindelijk toch gelijkgestemd blijft. Vaak begint het met een interesse in een plek. Met een geduldig oog kijkt de kunstenaar rond en vindt iets dat opvalt, iets dat wringt in het straatbeeld. Omdat het mooi is en absurd, ongeloofwaardig of op een andere manier de aandacht trekt. In de camera vindt ze een verlengstuk om dat wringende aspect te isoleren en de aandacht vast te houden, stil te zetten. Ze toont iets waar anderen aan voorbij lopen en plaatst het in een ruimte die alleen fotografisch helemaal waar is.

Jurriaan Benschop
© 2007

Tekst als pdf